Κατεβάστε το Δελτίο Τύπου Εδώ.
Η ζωή είναι στιγμές.
Διαφορετικές στιγμές, που φτιάχνουν, αν μαζί τις βάλεις, ένα άλμπουμ.
Τα άλμπουμ της ζωής σπανίως είναι θεματικά.
Θεματικά στη ζωή είναι μόνον τα φωτογραφικά λευκώματα που φτιάχνουμε για κάποιες από τις σημαντικές της εκδηλώσεις – γάμοι, διάφορες γιορτές, διακοπές, βαφτίσια. Στα άλλα όμως, εκείνα που φτιάχνει η ζωή μας καθημερινά, δεν υπάρχει ακολουθία. Κι ούτε παρουσιάζουν ομοιότητα στα θέματά τους. Σκόρπιες εικόνες, όπως σκόρπιες είναι κι οι στιγμές, κι οι ίδιες οι ζωές μας… εφήμερες, αποσπασματικές και ασυνάρτητες.
Μόνον, επειδή οι άνθρωποι δεν αντέχουμε εύκολα το αδόμητο και το χάος είναι που χτίζουμε συνεχώς γύρω μας δομές και βάζουμε τα πράγματα σε τάξη. Φτιάχνουμε λίστες, αριθμούμε τις ενέργειες, χρονολογούμε τα γεγονότα –ημέρες, μήνες, χρόνια– που μας σημάδεψαν. Και προγραμματίζουμε τις μέρες μας με τον ίδιο τρόπο που κοντρολάρουμε τα ρολόγια και τις τηλεοράσεις. Νομίζουμε έτσι ότι βιώνουμε κάπως πιο ανώδυνα το βάρος του εφήμερου και του θανάτου.
Μήπως όμως η ουσία της ζωής μας βρίσκεται σε κείνες τις «ασήμαντες» στιγμές που αφήνουμε να περνάνε στο έτσι;
Σε όσα πνίγουμε κάτω από την πίεση να τα κάνουμε όλα τέλεια;
Ίσως ήρθε η ώρα να κάνουμε μια γενναία αναθεώρηση..τι λέτε;»
Πρόταση: Επιλέξτε τρεις φωτογραφίες που απεικονίζουν ευχάριστες αναμνήσεις σας. Καθίστε αναπαυτικά και «ξεφυλλίστε» τις σκέψεις και τα συναισθήματα που σας γεννά η θέαση τους. Νιώστε τα όσο πιο έντονα μπορείτε και αφήστε τα να επηρεάσουν την τωρινή σας διάθεση. Μετά σκεφθείτε κάποια από τα πράγματα που σας ζορίζουν στο σήμερα και παρατηρήστε αν άλλαξε κάτι στον τρόπο που τα βλέπετε.. μήπως νιώθετε να έχουν ελαφρώσει; Ή μήπως, έχοντας μια καλύτερη διάθεση, τα βλέπετε τα δύσκολα πιο εύκολα και πιο βατά;
Περισσότερα στο βιβλίο Inner Vision Photography.
Δεν κάνεις πράγματα στη ζωή σου, είσαι αδρανής και νιώθεις ματαιότητα..
Είσαι σε συνεχή εγρήγορση και δράση και νιώθεις στρες…
Σε όποια πλευρά του νομίσματος κι αν βρίσκεσαι σωματοποιείς τα ανεπιθύμητα συναισθήματα σου.. την ενόχληση, τον πόνο, την όποια δυσφορία σου δημιουργούν οι άλλοι, οι καταστάσεις της ζωής σου, ο εαυτός σου…
Κι έτσι το φυσικό σου σώμα γίνεται εκφραστής όσων δεν θέλεις να εκφράσεις, να αφήσεις να φανούν, να τα δουν οι άλλοι…
Είναι πιο εύκολο να μιλάμε για τα σωματικά μας συμπτώματα.. λιγότερη η έκθεση, πιο οικεία και για τους άλλους… οι κρίσεις πανικού, το ευερέθιστο έντερο, οι ημικρανίες, οι ενοχλήσεις στα οστά και στις αρθρώσεις… όλα αποδεκτά και κατανοητά…
Αναζητώντας ανακούφιση ακούς για χίλιες μία συνταγές.. κάνε αυτό κι όχι το άλλο, δοκίμασε εκείνο.. το καινούριο…
Έχεις στα χέρια σου ένα τιμόνι που παραδίδεις… το κάνεις κατά βούληση – στην καλύτερη των περιπτώσεων!
Τις περισσότερες φορές, όμως, φαίνεται πως παραδίδεις την οδήγηση σε άλλους.. στους ανθρώπους που ασκούν εξουσία, στους ειδικούς, σε όσους σε πείθουν ότι ξέρουν καλύτερα από σένα, στο χρόνο που σε τραβά από το μανίκι, στα μοτίβα, στους αυτοπεριορισμούς, στα τραύματα που σε κρατούν καθηλωμένο…
Κράτησε με τα δικά σου χέρια αυτό το τιμόνι! Όσο αδέξια κι αν οδηγήσεις στην αρχή, γρήγορα θα νιώσεις τη δύναμη που έχει μέσα της η απόφαση να είσαι εσύ που ορίζεις την κατεύθυνση που θέλεις στη ζωή σου!
Να επιλέγεις τα ναι σου και τα όχι, να παίρνεις το χρόνο σου στα ίσως, να κάνεις παύσεις όπου νιώθεις πως χρειάζεται, να αφουγκράζεσαι τις ανάγκες σου και να τις ντύνεις με όμορφα συναισθήματα για να γίνουν επιθυμίες..
Πρόταση: Αντί να φτιάχνεις α-σθένειες με ό,τι σε ζορίζει, πάρε τη φωτογραφική σου μηχανή ή το κινητό σου και αναζήτησε γύρω σου εικόνες που θα εκφράσουν αυτά τα ανεπιθύμητα που νιώθεις… φωτογράφισε τα έτσι που να τα κάνεις να φανούν λιγότερο τρομακτικά..
Περισσότερες ιδέες στο βιβλίο Inner Vision Photography.
Συνέντευξη στην δημοσιογράφο Ελίζα Λιμοντζόγλου, στην εκπομπή “Dolce Vita”
Επικοινωνία FM
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Φίλια Μητρομάρα
http://omorfamystika.gr/mental_wellbeing/πώς-η-φωτογραφική-μηχανή-μπορεί-να-μας/
Συνέντευξη στο ifocus.gr με αφορμή την έκθεση «Η παρηγορητική μελαγχολία της Π(π)όλης»
Δείτε το Portofolio
https://www.ifocus.gr/magazine/interviews/311-i-aggeliki-kastrinelli
Το προσωπικό μας έργο, τόσο στην τέχνη όσο και στη ζωή, είναι στενά συνυφασμένο με τη μοναδικότητά μας και εμφορείται από το όραμα και το προσωπικό «γιατί» που έχει ανάγκη η ζωή μας για να πληρωθεί με νόημα.
Αυτό το «γιατί» θα αποπειραθούμε να ανιχνεύσουμε, με οδηγό τη φωτογραφία, εστιάζοντας, με έμφαση, στη χαρά και στην απόλαυση που προσφέρει η φωτογραφική διαδικασία και πράξη.
Με συνεπιβάτες τη φρέσκια ματιά και το ομαδικό πνεύμα θα μάθουμε πως η ανακάλυψη του προσωπικού μας «γιατί» προσδίδει περιεχόμενο στις φωτογραφίες μας και πως η πρόθεση μπορεί να αναδείξει ένα φαινομενικά κοινότοπο θέμα σε ενδιαφέρον και ασυνήθιστο.
Ένα workshop στα πλαίσια του βιωματικού φωτογραφικού σεμιναρίου “Inner Vision PhotographyWorkshop” που μας καλεί, με τη βοήθεια των προσωπικών μας Φ(αντ)ασμάτων, να εμφυσήσουμε πνοή στις αθέατες εικόνες του εσωτερικού μας κόσμου.
Με μέσα έκφρασης την εικόνα και τον ήχο θα ταξιδέψουμε στα μέρη των ανεξερεύνητων πλευρών του εαυτού με σκοπό να αφυπνίσουμε την εσωτερική μας φωνή και όραση, πολύτιμους συμμάχους στην έκφραση της δημιουργικότητας και στη βίωση του ευ ζην μας.
Με συνεπιβάτες τη φρέσκια ματιά, την αλληλεπίδραση και το ομαδικό πνεύμα, οδηγούμαστε στην άρθρωση μιας προσωπικής (φωτογραφικής) γραφής που ενσωματώνει τα ατομικά μας βιώματα στη κοινή γλώσσα της φωτογραφικής εικόνας.
Υλικά που θα χρειαστούμε : κινητό τηλέφωνο ή φωτογραφική μηχανή, καλώδιο σύνδεσης με υπολογιστή, τετράδιο, στυλό, χιούμορ, διάθεση για παιχνίδι και συντονισμό με τα μέλη της ομάδας.
H.T.P / Σπίτι, Δένδρο, Άνθρωπος
Στα μονοπάτια της Art Therapy με οδηγό τη Φωτογραφία
Η φωτογραφία έχει για υλικό της την πραγματικότητα και σε πρώτο επίπεδο αυτή την πραγματικότητα καλείται να αποτυπώσει, παραμένοντας, όσο είναι εφικτό, στη σφαίρα της απλής περιγραφής. Το πώς όμως θα μπορέσει να το κάνει αυτό συνιστά και το μεγάλο ενδιαφέρον της τέχνης της. Είναι ένα από τα κύρια ζητούμενα, στη φωτογραφική μας πορεία, το να υπερβούμε αυτή την πραγματικότητα, να τη μεταμορφώσουμε, περικλείοντας μέσα στο κάδρο μας κάτι από το μυστήριο και τη μαγεία της αόρατης πλευράς του κόσμου.
Με τον ίδιο τρόπο που ο φωτογράφος βαδίζει σε αυτό το μονοπάτι, κινείται, πιστεύω, και ο κάθε άνθρωπος στην καθημερινότητά του, καθώς προσπαθεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, να αποκαλύψει την κρυμμένη τάξη που λανθάνει συχνά κάτω από το επιφανειακό χάος. Αναζητώντας, χωρίς συνειδητή πρόθεση τις περισσότερες φορές, το μυστήριο και τον υπαινιγμό (αγαπημένους συντρόφους της τέχνης), αποπειράται να προσδώσει στη ζωή του την ουσία και το νόημα που θα την ανάγουν από μια απλή πράξη επιβίωσης σε συνειδητό προορισμό.
Ας επανέλθουμε όμως στην πραγματικότητα, με βάση την οποία αναδιπλώσαμε τις σκέψεις μας, κι ας αναρωτηθούμε, είναι κοινή η αίσθηση που έχουμε για την πραγματικότητα του κόσμου; είναι ίδια για όλους μας η βίωση αυτής της πραγματικότητας; Όχι, μας λέει, χωρίς πολλούς ενδοιασμούς, η εμπειρία. Και μας υπαγορεύει πως ο τρόπος που ο καθένας από μας βιώνει την πραγματικότητα (του), σχετίζεται άμεσα με το χαρακτήρα, την προσωπικότητα, την αισθητική, την παιδεία, την κουλτούρα, τις συναισθηματικές και ψυχικές μας συνιστώσες, τα άγραφα του πεπρωμένου μας, την ψυχολογική μας κάθε φορά κατάσταση… .
Το γεγονός ότι βλέπουμε τα πράγματα μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες εμπεριέχει δυο τουλάχιστον δυνατότητες. Η μία είναι αυτή που πολύ συχνά βιώνουμε γύρω μας -η διαφορετικότητα να γίνεται γενεσιουργός αιτία συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων, τρέφοντας έτσι τους διαχωρισμούς και τον άγονο ανταγωνισμό που έχει ανάγκη ένα μέρος της φύσης μας.
Υπάρχει όμως πάντα και η δεύτερη δυνατότητα που μπορεί να συμβάλλει, χωρίς βία, στην ανάδειξη της μοναδικότητας μέσα από τη διαφορετικότητα του καθενός μας. Μια δεύτερη δυνατότητα που εστιάζει στην κοινή μας μοίρα, σε όσα μας ενώνουν. Μια δυνατότητα που αγκαλιάζει τις συγγένειες και μας υπενθυμίζει πως είμαστε όλοι πλασμένοι από το ίδιο υλικό και πως οι διαφορές μας εμπλουτίζουν τον κόσμο αφού μας δίνουν την ευκαιρία να γνωριστούμε από πιο κοντά με τις πολύπλευρες εκφάνσεις της ανθρώπινης φύσης.
Έχω την αίσθηση πως η ύφανση της κοινής μοίρας με τη διαφορετικότητα είναι που γεννά το προσωπικό μας έργο και τον προσωπικό μας δρόμο στη ζωή. Ας πούμε, λοιπόν, ένα ολόχαρο Ναι στην προσωπική εξέλιξη, με τους άλλους να βρίσκονται στη θέση των συντρόφων μας (όχι των ανταγωνιστών). Κι ας κάνουμε τις διαφορές μας γέφυρα γνώσης και επικοινωνίας, τολμώντας να αλλάξουμε τις οπτικές ή τις πεποιθήσεις που στέκονται εμπόδιο στην ενότητα μας με τους άλλους.
Κι έτσι όπως ξεκίνησα τον μονόλογό μου, με τη φωτογραφία, έτσι σκέφτομαι και να κλείσω, επισημαίνοντας πως η φωτογραφία συνηγορεί, με τον δικό της τρόπο, σε όλα τα παραπάνω, δείχνοντάς μας πως το ίδιο θέμα φωτογραφημένο από 10 διαφορετικούς ανθρώπους έχει σαν αποτέλεσμα 10 διαφορετικές φωτογραφίες. Κι έτσι μπορεί να μας ωθήσει στην επίγνωση της διαφορετικότητάς μας, οδηγώντας μας, μέσω των κατάλληλων ερωτημάτων, στη δημιουργία του δικού μας προσωπικού (φωτογραφικού) έργου.
Η φωτογραφική πράξη προσιδιάζει, με ένα δικό της ξεχωριστό τρόπο, στην αίσθηση του εφήμερου. Τα φωτογραφικά καρέ έχουν την διάρκεια της στιγμής.
Μέσα σ΄ αυτήν γεννιούνται, μέσα σ΄αυτήν κάνουν τον κύκλο της ζωής τους, μέσα σ΄ αυτήν πεθαίνουν. Με αυτόν τον τρόπο μας εξοικειώνουν κάπως με την παροδικότητα και το θάνατο, αν βέβαια μπορεί να δεχθεί κανείς ότι η οικειότητα μπορεί ποτέ να είναι συμβατή με την ανυπαρξία!
Ο φωτογράφος απαθανατίζει ανθρώπους, σκηνές, τοπία…
Και οι φωτογραφίες, σύμφωνα με τον ορισμό που έχουν δώσει γι αυτές πολλοί μεγάλοι φωτογράφοι δεν είναι άλλο παρά «μικροί θάνατοι των στιγμών του χρόνου».
Η συγγένεια αυτή του φωτογραφικού «κλικ» με το εφήμερο και το θάνατο ήταν που μου έδωσε την ιδέα να συνδέσω τη φωτογραφία με την υπαρξιακή σχολή ψυχοθεραπείας, και πιο συγκεκριμένα με τον Ίρβιν Γιάλομ, καθώς εκείνος είναι που τόνισε με ιδιαίτερη έμφαση ότι ο έντονος φόβος που οι άνθρωποι νιώθουμε απέναντι στην παροδικότητα και την θνητότητά μας είναι που μας εμποδίζει να γευτούμε στο ακέραιο τη χαρά της ζωής.
Η υπαρξιακή σχολή ψυχοθεραπείας, λοιπόν, επισημαίνει ότι η επίγνωση και ο φόβος του θανάτου είναι που κρύβονται τις περισσότερες φορές κάτω από τις συνήθειες που αναπτύσσουμε, τις συμπεριφορές, τον τρόπο ζωής που επιλέγουμε, τα προβλήματα και τις δυσλειτουργίες που αναδύονται συχνά στην επιφάνεια της ζωής μας.
Ακόμη και ο Φρόϋντ, όπως επισημαίνει ο Γιάλομ, παρότι είχε μια διαφορετική προσέγγιση στο θέμα του θανάτου από τους μεταγενέστερους ψυχοθεραπευτές, αναφέρεται σε ένα από τα δοκίμιά του στην παροδικότητα και την επίδραση που αυτή ασκεί στη ζωή μας.
«Μου είναι ακατανόητο γιατί η σκέψη της παροδικότητας της ομορφιάς μπορεί να παρεμποδίσει τη χαρά που νιώθουμε μπροστά της. Σε ότι αφορά την ομορφιά της Φύσης, που κάθε φορά την καταστρέφει ο χειμώνας, ξαναγυρίζει την επόμενη χρονιά, επομένως σε σχέση με το μήκος της ζωής μας μπορεί στην πραγματικότητα να θεωρηθεί αιώνια.
Ένα λουλούδι που ανθίζει μόνον για μια νύχτα, δεν μας φαίνεται γι αυτό λιγότερο όμορφο. Μπορεί πράγματι να έρθει μια μέρα που όλα θα γίνουν σκόνη, όμως αφού η αξία όλης αυτής της ομορφιάς και τελειότητας προσδιορίζεται μόνον από τη σημασία της για τη δική μας συναισθηματική ζωή, δεν χρειάζεται να ζήσει έπειτα από μας και επομένως δεν εξαρτάται από την απόλυτή της διάρκεια».
«Ο φόβος του θανάτου υπάρχει πάντα κάτω από την επιφάνεια. Μας κυνηγάει σε όλη μας τη ζωή κι εμείς χτίζουμε άμυνες –πολλές από αυτές βασίζονται στην άρνηση- για να μπορέσουμε να χειριστούμε την επίγνωση του θανάτου. Από όταν είμαστε παιδιά μας απασχολούσε ο θάνατος κι ένας από τους μείζονες αναπτυξιακούς μας στόχους ήταν να αντιμετωπίσουμε το φόβο της ανυπαρξίας. Είναι λοιπόν εύλογο το ότι το θέμα του θανάτου επισκέπτεται κάθε ψυχοθεραπεία καθώς η ψυχοθεραπεία είναι μια βαθιά και περιεκτική εξερεύνηση της πορείας και του νοήματος ζωής ενός ανθρώπου. Γι αυτό εξάλλου και όλοι οι μεγάλοι στοχαστές κατέληξαν στο συμπέρασμα πώς για να μάθεις να ζεις καλά πρέπει να μάθεις να πεθαίνεις καλά», γράφει ο Γιάλομ στο βιβλίο του «Το δώρο της ψυχοθεραπείας».

Η φωτογραφική τέχνη, από την άλλη, συνδέθηκε από τη γέννησή της ακόμη με το θάνατο.
Ο Ρολάν Μπάρτ στο βιβλίο του «Ο φωτεινός θάλαμος» γράφει ότι η φωτογραφία ιστορικά πρέπει να έχει κάποια σχέση με την αναθεώρηση του θανάτου κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα (αιώνα ανακάλυψης της φωτογραφίας) καθώς μέσω του κινήματος του Ρομαντισμού, ο θάνατος αγνοείται ή μάλλον είναι ζητούμενο όχι ως θάνατος αλλά ως ακραία έκφραση της ζωής : ζω αγνοώντας τον θάνατο, “vivere pericolosamente”. Δεν είναι τυχαίο που ο τουρισμός, η περιήγηση, δηλαδή το πέραν των ορίων αρχίζει εκείνη την εποχή.
Ο Μπάρτ πιστεύει ότι «ο θάνατος σε μια κοινωνία πρέπει να βρίσκεται κάπου. Αν δεν είναι πια ή είναι λιγότερο μέσα στη θρησκεία, θα πρέπει να είναι αλλού. Ίσως μέσα στη Φωτογραφία που παρουσιάζει το θάνατο θέλοντας να διαφυλάξει τη ζωή! Κι η Φωτογραφία, όντας συγκαιρινή της υποχώρησης των θρησκευτικών τελετών, αντιστοιχεί ίσως στην παρείσφρηση, μέσα στη σύγχρονη κοινωνία μας, ενός α-συμβολικού θανάτου εκτός θρησκείας, εκτός τελετουργικών, κάτι σαν απότομη βουτιά μέσα στον κυριολεκτικό θάνατο. Με τη φωτογραφία μπαίνουμε στον «πεζό θάνατο», λες και η φρίκη του θανάτου δεν είναι ακριβώς η πεζότητά του!».
Κι έτσι ο Μπάρτ συναντιέται με τον Γιάλομ που παροτρύνει τους ψυχοθεραπευτές να μιλούν για το θάνατο (σε αντίθεση με την προσέγγιση που προτείνει για τα άλλα υπαρξιακά ζητήματα) με τρόπο ευθύ και άμεσο.
Φθάνοντας στο σήμερα ίσως μπορούμε να υποθέσουμε ότι η «μανία» που έχουμε αναπτύξει στις μέρες μας με τη φωτογραφία και γενικότερα την εικόνα είναι προϊόν του έντονου άγχους που μας διακατέχει απέναντι στον αφανισμό και τον θάνατο καθώς, όπως γράφει και ο Φώτης Καγγελάρης στο βιβλίο του “Homo Photographicus”,
«υπάρχει ένα ημιτελές πένθος μέσα στον σημερινό άνθρωπο, γιατί καμιά πραγματικότητα δεν του υπόσχεται αυτό που θα ήθελε να είναι.
Σαν ο καθρέφτης της πραγματικότητας εντός της οποίας θα αναζητούσε την ιδανική εικόνα του εαυτού του να έχει θρυμματιστεί δια παντός.
Έτσι φωτογραφίζει…
Φτιάχνει τη δική του πραγματικότητα.
Παντού εικόνες να αποκλείσουν, να φτιάξουν ένα φράγμα για τον αποκλεισμό της «πραγματικής» πραγματικότητας.
Μια πραγματικότητα από εικόνες για να μην βλέπουμε, μια πραγματικότητα από εικόνες όχι για να θυμόμαστε αλλά για να ξεχνάμε.
Μια εικονική πραγματικότητα».
Ίσως αυτή η μανία να μπορεί να συνδεθεί με το ότι οι άνθρωποι αισθανόμαστε συχνά ξεκρέμαστοι καθώς καταρρέουν όλα όσα είχαμε χτίσει ή πιστέψει τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Ίσως πίσω από αυτή τη μανία μας για την εικόνα να κρύβεται και η απεγνωσμένη μας απόπειρα να πιαστούμε από κάτι για να μην μας παρασύρει η δίνη της κατάρρευσης που μαστίζει τις συλλογικές μας μέρες. Κατάρρευσης ηθικής, υλικής, πνευματικής.
Ίσως επίσης, μέσα από τη συνεχή φωτογράφηση του εαυτού μας, των εκδηλώσεων της ζωής μας και του γύρω μας κόσμου να προσπαθούμε ασυνείδητα να αναπληρώσουμε το κενό και το βάρος της «αβίωτης ζωής» μας που συχνά βρίσκεται θαμμένη κάτω από τον έντονο φόβο για τον επικείμενο θάνατό μας.
Ο Tisseron υπογραμμίζει ότι η φωτογραφία είναι το σημείο όπου οι φωτογραφιζόμενοι ανήκουν κάπου, που δηλώνει «ότι υπάρχουν». Συμβολικά εκτός φωτογραφίας, σημαίνει εκτός ομάδας.
Η προσωπική φωτογραφία μοιάζει να είναι, λοιπόν, θέση μέσα στον κόσμο, μέσα στη ζωή, τοποθέτηση, αναγνώριση της ύπαρξης ως παρουσίας. Υπάρχω-υπήρξα. Προσπαθούμε έτσι να τακτοποιήσουμε τον εξωτερικό κόσμο στη βάση της εσωτερικής εικόνας που έχουμε για μας.
Εγώ δεν είμαι η φωτογραφία. Η φωτογραφία είναι εγώ.
Μέσω της φωτογραφίας μοιάζει σαν να έχουμε την αίσθηση ότι κηδεμονεύουμε την πραγματικότητα, τόσο τη εξωτερική όσο και την εσωτερική (ο Κάφκα έλεγε ότι φωτογραφίζουμε πράγματα για να τα διώξουμε από το μυαλό μας), ότι υπάρχει έλεγχος των φαντασιώσεων και του φόβου. Τακτοποιούμε δηλαδή τον εξωτερικό κόσμο στη βάση της εσωτερικής εικόνας που έχουμε για εμάς και τον κόσμο. Έτσι έχουμε την εντύπωση ότι ο κόσμος χωράει μέσα στο κεφάλι μας. «Συλλέγοντας φωτογραφίες», λέει η Σόνταγκ «συλλέγουμε τον κόσμο».
Από την άλλη μεριά, η ζωή μας όλη είναι μια εκπαίδευση στους αποχαιρετισμούς, στην απώλεια, την ίδια στιγμή που ο άνθρωπος ζητά το ανέφικτο : να είναι ολόκληρος. Και βέβαια να μην πεθάνει. Ο άνθρωπος βγάζει φωτογραφίες γιατί μονίμως βρίσκεται σε υπαρξιακή κατάθλιψη. Προσπαθεί να υποκαταστήσει την απώλεια του «πράγματος» (τον παράδεισο των παιδικών του χρόνων, την απώλεια των μη πραγματοποιημένων επιθυμιών του, τον επικείμενο θάνατό του) με το υποκατάστατο που είναι η εικόνα. Ο άνθρωπος βγάζει άπειρες φωτογραφίες για να κλειστεί στην ψευδαίσθηση ότι δεν έχει χάσει, ότι δεν θα χάσει τίποτα, ο κόσμος είναι εδώ, τον ελέγχω, τον παράγω, τον γεννάω. Πώς να μιλήσει για απώλεια όταν έχει τον κόσμο μπροστά του, όταν ως θεός δημιουργεί έναν αθάνατο κόσμο;

Μια άλλη προσέγγιση της σημερινής μας λατρείας για τη φωτογραφία είναι ότι ίσως να προσπαθούμε, μέσω της φωτογραφικής εικόνας, να δούμε την «άλλη πλευρά των πραγμάτων», ζωντανεύοντας έτσι ένα από τα πιο παλιά όνειρα του ανθρώπου, όπως χαρακτηριστικά λέει ο Φ. Καγκελάρης,
«Τα πιο παλιά όνειρα του ανθρώπου είναι να μπορεί να γίνεται αόρατος, να πετάξει, να μαντεύει, να βλέπει πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων, πίσω από τον ορίζοντα, πίσω από τον καθρέφτη. Γι αυτό και πάντοτε υπήρξαν στην ιστορία της τέχνης απόπειρες να αναδειχθεί η άλλη πλευρά των πραγμάτων.
Στο χώρο της φωτογραφίας, αν θέταμε το ερώτημα εάν το επιδιωκόμενο του να μπορέσουμε να δούμε την «άλλη» πλευρά των πραγμάτων ισχύει και για τις απλές φωτογραφίες (οικογενειακές, ταξιδιωτικές…), η απάντηση είναι ναι καθώς σε μια οικογενειακή φωτογραφία το ζητούμενο δεν είναι οι εικόνες των προσώπων αλλά να φανεί ότι είναι παρόντες, ότι είναι χαμογελαστοί, ότι συγκροτούν ένα ενιαίο σώμα ενάντια στη φθορά, την απώλεια και τον θάνατο. Δηλαδή αυτό που δεν είναι.
Ένα ηλιοβασίλεμα είναι ο προσδιορισμός του ορίου μεταξύ της ζωής και του θανάτου, δύο μαθηματικά σύνολα που τέμνονται σε ένα υποσύνολο, αυτό που δεν είναι ούτε μέρα ούτε νύχτα, αλλά συλλαμβάνει με ακραίο τρόπο την μετέωρη στιγμή όπου ο άνθρωπος είναι φως και σκοτάδι.
Κι όσο για την ταξιδιωτική, δεν είναι τόσο το να πάρω κάτι από τον τόπο, τις εικόνες του, αλλά να αφήσω κάτι από εμένα, το βλέμμα μου, το οποίο θα εξακολουθεί να υπάρχει στον τόπο αυτό ακόμη κι όταν εγώ θα έχω φύγει από τον τόπο αυτό, από τη γη, από τη ζωή».
Ο ρόλος της φωτογραφίας είναι να σταματήσει τη στιγμή, να ακινητοποιήσει τον χρόνο, να μην πεθάνει ο άνθρωπος. Να παγώσει λοιπόν τον ρυθμό του κόσμου, να μην χωρίσουμε με εμάς, με την εικόνα του εαυτού μας όπως είναι τώρα.
Η φωτογραφία είναι ενάντια στο πένθος ως το αντικείμενο να είναι διαρκώς παρόν (φωτογραφία στους τοίχους, στους τάφους, στο κινητό).
Αλλά επίσης η απώλεια σε σχέση με τη φωτογραφία έχει δύο συνέπειες : λύπη και χαρά. Λύπη γιατί χάθηκε κάτι, χαρά γιατί αυτό που χάθηκε είναι πια μέσα στη φωτογραφία χωρίς να μπορεί να αλλάξει, άρα δεν μπορεί να εναντιωθεί στις σκέψεις που κάνουμε γι αυτό.
Βγάζουμε λοιπόν φωτογραφίες. Όμως εδώ συμβαίνει κάτι παράξενο, κάτι αντιφατικό. Όταν φωτογραφίζουμε συμβαίνει το αντίθετο από το επιδιωκόμενο. Ενώ τείνουμε να διατηρήσουμε τη ζωή, ωστόσο, νεκρώνουμε το χρόνο, τη σκηνή, τη ζωή. Της αφαιρούμε τον ρυθμό, την εξάγουμε από την πραγματικότητα (την ροή). «Φωτογραφία είναι η ζωντανή εικόνα ενός νεκρού πράγματος» λέει ο Μπαρτ.
Από την άλλη πλευρά όμως φαίνεται πως κάποια πράγματα που δηλώνει η σημερινή υπερκατανάλωση της φωτογραφικής εικόνας δεν είναι μόνον φαινόμενα της δικής μας εποχής αλλά είναι ζητήματα εγγενώς εγγεγραμμένα μέσα στην ανθρώπινη φύση που απλά εκφράζονται με διαφορετικό τρόπο σε κάθε εποχή.
Όπως αναφέρει ο Γιάλομ στο βιβλίο του «Το δώρο της ψυχοθεραπείας»,
«Εμείς οι άνθρωποι φαίνεται πως είμαστε πλασμένοι να αναζητούμε τη σημασία, ενώ έχουμε την ατυχία να είμαστε ριγμένοι μέσα σε έναν κόσμο κενό από εγγενές νόημα. Μια από τις κυριότερες ασχολίες μας είναι να εφεύρουμε ένα νόημα αρκετά στιβαρό, ώστε να στηρίξει μια ζωή, και να εκτελέσουμε τον περίπλοκο χειρισμό να αρνηθούμε πως αυτό το νόημα είναι προσωπικό μας δημιούργημα. Έτσι καταφέρνουμε να συμπεράνουμε πως το μήνυμα βρισκόταν «κάπου εκεί έξω» και μας περίμενε»,.
Ο Heidegger πάλι, τις ρήσεις του οποίου ο Γιάλομ χρησιμοποιεί συχνά σαν σημείο αναφοράς, λέει σχετικά με την αγωνία του ανθρώπου να δώσει νόημα : «Σκεφτόμαστε γιατί είμαστε από παντού εκπατρισμένοι, σε κανέναν τόπο δεν αισθανόμαστε σπίτι μας, παρά μόνον όταν είμαστε καθ΄οδόν. Είμαστε ξένοι στη γη και γι αυτό έχουμε ανάγκη να κατοικούμε σκεπτόμενοι. Ο άνθρωπος ανακάλυψε την πατρίδα –την πραγματικότητα- όταν κατάλαβε ότι αυτό που ονειρεύεται και νοσταλγεί, θα του διαφεύγει».

Ακολουθώντας τον Ίρβιν Γιάλομ στο βιβλίο του «Στον κήπο του Επίκουρου» θα μοιραστώ μαζί σας κάποιες σκέψεις για το πώς η φωτογραφία θα μπορούσε εν δυνάμει να γίνει ένα μέσο παρηγορίας γι αυτόν τον έντονο φόβο που έχουμε όλοι μας μπροστά στο θάνατο, εκμεταλλευόμενη την συνάφεια που έχει με το εφήμερο, έτσι όπως την σχολιάσαμε στην αρχή αυτής της εργασίας.
Η φωτογραφική διαδικασία λοιπόν, ειδωμένη με έναν άλλον τρόπο, ίσως μπορεί να μας βοηθήσει στην αναζήτηση του νοήματος, καθώς, όντας μια ενασχόληση έντονα συνυφασμένη με την καθημερινή μας πραγματικότητα, μπορεί να μας ανοίξει δρόμο για να υπερβούμε το βλέμμα της συνήθειας που συχνά μπολιάζει με μια αίσθηση ματαιότητας τη ζωή μας, αφού μας κρατά μακριά από τις συγκινήσεις που βρίσκονται συχνά κρυμμένες κάτω από τα πιο κοινότοπα βιώματά μας.
Η φωτογραφική πρακτική μπορεί επίσης να μας βοηθήσει να κρατήσουμε την εστίασή μας στο εδώ και τώρα, να μας υπενθυμίσει να βάζουμε πιο συχνά το παιχνίδι στη ζωή μας, να μας βοηθήσει να χτίζουμε γέφυρες στις αντιθέσεις και στις αντιφάσεις μας, να μας εξοικειώσει με την διαφορετικότητα του ξένου και του ανοίκειου, να μας βοηθήσει στην αναγνώριση και την αποδοχή της Σκιάς μας, συντελεστές που αν τους αφήσουμε να περάσουν το κατώφλι της συνειδητότητάς μας, μπορούν να ντύσουν με νόημα την υπαρξιακή μας ένδεια.
Αν αποκτήσουμε συνείδηση ότι πολλοί από μας φωτογραφίζουμε τον εαυτό μας και τις εκδηλώσεις της ζωής μας μόνον και μόνον για να βρούμε (και να δείξουμε και στους άλλους) αποδείξεις για το ότι υπάρχουμε, τότε μπορούμε, ρίχνοντας ένα διαφορετικό βλέμμα πάνω σε αυτές τις φωτογραφίες, να αντικρίσουμε μέσα τους, τους φόβους, τις ανασφάλειες, τον πόνο μας, χρησιμοποιώντας έτσι τη φωτογραφία με θεραπευτικό τρόπο.
Αν καταφέρουμε να δούμε τα «αυτοπορτραίτα»μας (τις σέλφις) σαν ένα μέσο που μπορεί να μας βοηθήσει να συνομιλήσουμε με τον εαυτό μας και να σχετιστούμε μαζί του, εμβαθύνοντας τη σχέση μας, τότε η φωτογραφία θα καταφέρει να λειτουργήσει επίσης με έναν θεραπευτικό τρόπο.
Αν πάλι μέσα στις φωτογραφίες που τραβάμε βάλουμε λίγο περισσότερο την πρόθεση να υπηρετήσουμε με αυτές την τέχνη της φωτογραφίας (και όχι να καταναλώσουμε εικόνες), τότε μας δίνεται η ευκαιρία να δημιουργήσουμε τους δικούς μας «κυματισμούς» (Γιάλομ) στο περιβάλλον, που θα μας βοηθήσουν με τη σειρά τους να αντιμετωπίσουμε το φόβο μας για το θάνατο και το βάρος της αβίωτης ζωής μας.
Αν από την άλλη, αποφασίσουμε να γίνουμε ενεργητικοί θεατές, και επιλέξουμε να σταθούμε με σεβασμό και στοχασμό μπροστά στις εικόνες (αντί να τις καταβρογχίσουμε), καλλιεργώντας μέσα μας τη συνείδηση ότι «ο θάνατος» που απεικονίζουν είναι εγγενές στοιχείο της ζωής που η ενσωμάτωση (και όχι η αποφυγή) του θα της δώσει νόημα, τότε σίγουρα παρέχουμε στη φωτογραφία τη δυνατότητα να μεταμορφωθεί σε θεραπευτική τέχνη.
Αν τέλος, κάθε φορά που σηκώνουμε το κινητό ή τη μηχανή μας για να (μας) αποτυπώσουμε (σ)τις διάφορες εκδηλώσεις της ζωής μας, σταθούμε για λίγο και ρωτήσουμε τον εαυτό μας γιατί νιώθουμε την ανάγκη του «απαθανατισμού» αντί να βρισκόμαστε εκεί ολόκληροι, χωρίς καμιά απόσπαση, αφήνοντας τις αισθήσεις μας να γευτούν ως το μεδούλι την κάθε στιγμή, τότε νομίζω θα έχουμε δώσει την ευκαιρία στην αγαπημένη μας φωτογραφική τέχνη να γίνει ένα σπουδαίο θεραπευτικό εργαλείο.
Βιβλιογραφία
1. Irvin D. Yalom «Στον κήπο του Επίκουρου», εκδόσεις Άγρα, 2008
2. Irvin D. Yalom «Το δώρο της ψυχοθεραπείας», εκδόσεις Άγρα, 2004
3. Irvin D. Yalom «Θρησκεία και Ψυχανάλυση», εκδόσεις Άγρα, 2003
4. Ρολάν Μπαρτ «Ο φωτεινός θάλαμος», εκδόσεις Ράππα, 1983
5. Πλάτων Ριβέλλης «Μονόλογος για τη φωτογραφία», εκδόσεις Φωτοχώρος, 1983
6. Φώτης Καγγελάρης «Homo Photographicus –Ψυχαναλυτικές και Φιλοσοφικές Διαστάσεις της Εικόνας», εκδόσεις Ροπή, 2016
7. John Berger «Η εικόνα και το βλέμμα», εκδόσεις Οδυσσέας, 1980
Η συνάντησή μου με τους τόπους, μέσα από τα ταξίδια μου στον κόσμο, είναι έντονα χρωματισμένη από τη φωτογραφία. Γι αυτό και δεν γνωρίζω κατά πόσο οι φωτογραφίες μου από την Πράγα δείχνουν την Πράγα και άλλων ταξιδιωτών ή αποτυπώνουν την έντονη αίσθηση που είχα όταν βρέθηκα εκεί, μιας πόλης διανθισμένης από εικόνες που ξυπνούν τα κοιμισμένα όνειρα και τις λησμονημένες επιθυμίες των επισκεπτών της.
Κι ούτε μπορώ με σιγουριά να πω ότι η εξωστρέφεια που απέδωσα στην πόλη του Βερολίνου, καθώς η περιπλάνηση στο μεταμοντέρνο περιβάλλον του με βοήθησε να ανοίξω πολλά από τα κλειστά παράθυρα της ψυχής μου, έχει μέσα της κάποια δόση αντικειμενικής αλήθειας για αυτή την πόλη.
Εκείνο όμως που μπορώ με βεβαιότητα να πω είναι ότι οι τόποι γίνονται καθρέφτες που μας βοηθούν να κοιτάξουμε με μια καινούρια και πιο φρέσκια ματιά τον εαυτό μας.
Τα τελευταία χρόνια, τα ταξίδια μου βρέθηκαν συνδεδεμένα με εποχές πένθους, προσωπικής κρίσης, ανάγκης επαναπροσδιορισμού και αναδόμησης. Μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα διάλεξα τους προορισμούς μου, κυρίως πόλεις του εξωτερικού, με γνώμονα μια εσωτερική παρόρμηση.
Παράλληλα, και καθώς η ανάγνωση είναι το έτερον βάλσαμο μου σε περιόδους κρίσης, τα ταξίδια αυτά συνοδεύτηκαν από συγκεκριμένα βιβλία, τα περισσότερα απότα οποία δεν βγήκαν από την βιβλιοθήκη των αγαπημένων αλλά βρέθηκαν κάπως τυχαία μπροστά στα μάτια μου.
Έτσι συναντήθηκα το 2007 με το Βερολίνο, παρέα με το βιβλίο του Πονταλίς «Παράθυρα», κι έτσι το 2015, στην Πόλη, παρηγόρησα το πένθος μου για μια σημαντική απώλεια, συντροφιά με τον Ορχάν Παμούκ. Έτσι κάπως με βρήκε και το Πάσχα του 2017 να δραπετεύω στο αγαπημένο μου Παρίσι, χωρίς βιβλία αυτή τηφορά. Και το ίδιο καλοκαίρι βρέθηκα σ’ ένα μεγάλο οδικό οδοιπορικό που κατέληξε στη γνωριμία μου με την Πολωνία.
Οι φωτογραφίες από τα ταξίδια αυτά δρομολόγησαν κάποιες ατομικές εκθέσεις. Εκτός όμως από τη συνεισφορά τους στο φωτογραφικό μου έργο, με οδήγησαν και σε κάποιες σκέψεις που αφορούν στην «θεραπευτική» δράση της φωτογραφίας. Πώς δηλαδή η φωτογραφική πράξη μπορεί πολλές φορές να συνάδει με την ατμόσφαιρα που έχουμε ανάγκη, όπως ας πούμε σε περιόδους που πενθούμε τις απώλειές μας.
Κι έτσι συνειδητοποίησα ότι η σιωπή, η απορρόφηση στο τώρα, η παρατήρηση, η περισυλλογή, ο (ανα)στοχασμός, η συγκέντρωση της προσοχής που έχουν ανάγκη τα πένθη μας για να γιατρευτούν, αποτελούν σημαντικό μέρος του περιεχομένου της φωτογραφικής διαδικασίας δίνοντάς της έτσι την δυνατότητα να συμβάλλει σημαντικά στην ίασή μας. Από την άλλη πάλι, στον αντίποδα, η χαρά που φέρει μέσα της η δημιουργική διαδικασία μας βοηθά να επανασυνδεθούμε, με τρόπο αθόρυβο και σιωπηλό, με τη ζωή και τη ζωοποιό της δράση.
Όντας πλέον πολύ μακριά από την όποια αξιολόγηση του όποιου καλλιτεχνικού αποτελέσματος (με ποια κριτήρια άλλωστε;), νιώθω πως οι φωτογραφίες που τραβάμε σε τέτοιες εποχές της ζωής μας, εκτός από την παρηγοριά που μας προσφέρει η διαδικασία της λήψης τους, φέρουν μέσα τους κάτι από την ψυχή μας, κι έτσι μπορούν εκ των υστέρων να μας μιλήσουν για μας με ένα τρόπο πολύ ιδιαίτερο και σε μια γλώσσα πολύ δικιά μας, τη γλώσσα που μιλάει η ψυχή μας, φέρνοντας μας έτσι σε επαφή με την αλήθεια που υπάρχει μέσα μας και τα παραγνωρισμένα της κομμάτια.
Πόσες φορές δεν έτυχε να δούμε μέσα στις φωτογραφίες μας να αποτυπώνονται ασυνείδητα οι καρποί της εξέλιξής μας, των αλλαγών μας, τα σπέρματα της μελλοντικής μας αναγέννησης και των επικείμενων, ατιτλοφόρητων ακόμη, αναζητήσεών μας. Ίσως αυτό να συμβαίνει κι επειδή η στεναχώρια, άθελά μας, μάς υπαγορεύει σιωπή και αποτράβηγμα, παύση και περισυλλογή, στοιχεία απολύτως απαραίτητα για τη συνομιλία με τον μέσα μας κόσμο και τη συνάντηση με τον αληθινόμας εαυτό και την αυθεντική μας φύση.
Κι έτσι είναι που οι φωτογραφίες μας αποκτούν ψυχή δονώντας έτσι και τις ψυχές των θεατών τους.